Zeki Velidi Togan’ın Türk Hariciyesine Sunduğu Rapor ve Bilgiler Işığında Türkistan’da Enver Paşa ve Basmacı Hareketi

Bu çalışma, Zeki Velidi Togan’ın 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri’ne sunduğu mahrem nitelikli rapor ve bilgiler çerçevesinde Enver Paşa’nın Türkistan’daki faaliyetlerini tarihsel bir bağlam içinde ele almaktadır. I. Dünya Savaşı sonrasında Türkistan’a geçen Enver Paşa’nın Pan-Türkist ve Pan-İslamcı idealler doğrultusunda yürüttüğü siyasi ve askerî girişimler, Togan’ın gözlem ve değerlendirmeleriyle birlikte kronolojik olarak incelenmiştir. Çalışmada hem Osmanlı sonrası İttihatçı kadroların Orta Asya’daki yeni arayışları hem de Basmacı Hareketi’nin yapısı, sınırları ve dönüşüm süreci çok boyutlu bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Togan’ın tanıklığı, kişisel izlenim olmanın ötesinde dönemin gelişmelerini içeriden anlamaya olanak sağlayan tarihsel bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Sovyet ideolojik söyleminin ve propagandasının Basmacı direnişi karşısındaki tutumu da ele alınmış, Enver Paşa’nın mücadelesinin istenen neticeye ulaşamamasının nedenleri bölgesel, yapısal ve siyasal etkenler üzerinden tartışılmıştır.