Bu makalede, 13. asırda yaşamış çok yönlü bir düşünür olan İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin burhân teorisi ele alınmaktadır. Bu makale, bilimsel olarak incelenmemiş olan İbnü’l-Mutahhar’ın burhân teorisini analitik bir yöntemle ele alarak kapsamlı bir tasavvur ortaya koymayı amaçlamaktadır. Esasında Şiî kelâmcı ve usûlcu olarak bilinen Hillî, çeşitli disiplinlerde çok sayıda eser kaleme almıştır. O, bu eserlerin bir kısmında dinî, diğer bir kısmında ise aklî problemleri incelemiştir. Felsefî kelâm akımının temsilcileri olarak kabul edilen Fahreddin er-Râzî ve Nasîrüddîn et-Tûsî gibi isimlerden sonra yaşayan Hillî, özellikle Tûsî’ye fikir ve mezhep bakımından yakın bir düşünür olarak tanınmaktadır. Hillî, aklî ilimleri konu edinen eserlerinde felsefî kelâmın özellikle umûr-ı âmme olarak adlandırılan ontolojik problemleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Bununla birlikte, felsefî kelâmın temel meselelerinden biri olan yöntem ve metot konusunu da merkeze alarak eserlerini kaleme almıştır. Bu sebeple Hillî, birçok eserinde bilgi problemini tartışmış ve bu konudaki düşüncelerini sistemli bir biçimde temellendirmeye çalışmıştır. Bu bağlamda onun detaylı biçimde ele aldığı konuların en mühimlerinden biri de mantık ilminin problemleri olmuştur. Hillî, mantık ilmi hakkında iki tür eser kaleme almıştır: Bunların ilki şerh türü eserlerdir ki bunlara örnek olarak el-Cevherü’n-nadîd fî şerhi’t-Tecrîd ve el-Kavâʿidü’l-celiyye fî Şerhi’r-Risâleti’ş-Şemsiyye adlı eserleri verilebilir. İkincisi ise telif türü eserlerdir; bu gruba da el-Esrâru’l-hafiyye fî ‘ulûmi’l-‘akliyye adlı eseri örnek teşkil eder. Düşünür, söz konusu eserlerinde özellikle Meşşâî mantık üzerinde yoğunlaşmış ve kendi düşünce sisteminin temellendirilme biçimini açıklamaya çalışmıştır. Esasında Hillî mantığı bilgi edinme süreci kapsamında değerlendirir. Öyle ki başlangıçta bilgilerden yoksun olarak var olan insan, bilgileri öncelikle kendisinde mevcut olan duyu yetileriyle edinmeye başlar. Ancak söz konusu olan yetiler doğruyu yanlıştan ayırma hususunda yetersizdir. Bu sebeple doğrulama ve yanlışlama işlemini gerçekleştirmek için başka bir yol veya araca başvurmak zorunda kalır. İşte Hillî’ye göre bu işlemi gerçekleştiren araç mantıktan başka bir şey değildir. Düşünür bazı eserlerinde mantıktan alet olarak bahsedip ve onu “fikirde/düşünmede kendisine riayet edildiği müddetçe zihni hatadan koruyan alettir” şeklinde tanımlar. Düşünürün, eserlerinde yer verdiği bu tanım kendisinden önce de bilinen bir tanım olduğunu söylemek mümkündür. Bu tanıma eserlerinde yer verse de söz konusu tanımın içerdiği bazı kavramları eleştirir. Onun eleştirdiği en önemli kavram ise “alet” ifadesidir. Zira Hillî mantığın alet değil müstakil bir ilim olduğunu düşünür. Hillî, mantığın müstakil bir ilim olduğunu söyleyerek, bu ilimden elde edilmek istenilen sonucun da burhân olduğunu ileri sürer. Burhân ise doğruluğu zorunlu olarak kabul edilmesi gereken öncüllerden oluşmaktadır. Hillî, mantıkçıların çoğuyla hemfikir olarak söz konusu burhânî öncüllerin bedihiyyât (evveliyyât), müşâhedât, mücerrebât, hadsiyyât, mütevâtirât ve fıtrî kıyaslar olmak üzere altı tür olduğunu belirtir. Ancak özellikle bedihî ve mütevâtir türden öncüller hakkında diğer Meşşâî mantıkçıları çeşitli açılardan eleştirmiştir. Onun bu eleştirel tavrının benzerini kıyasın bazı meselelerinde de görmek mümkündür. Aslında Hillî’nin bu hususlardaki eleştirel yaklaşımı, onun diğer felsefî konulardaki tenkit eğilimli tavrıyla bir bütün oluşturmaktadır. Öyle ki o, aklî ve mezhebî meselelerdeki düşünce sistemini büyük ölçüde mantık konularında sergilediği yaklaşım üzerine inşa etmiştir.
Türkmen et al. (Mon,) studied this question.