Classical Theological Schools and the Conception of Divine Wisdom (Ḥikma): A Comparative Study of the Muʿtazila, the Ashʿariyya, and the Māturīdiyya

Hikmet (ilâhî hikmet) kavramı, Allah’ın yaratmasının ne abes ne de keyfî olduğunu, bilakis belirli bir gaye ve düzen çerçevesinde gerçekleştiğini ifade etmekte; özellikle ilâhî fiiller (efʿâlullâh) bağlamında kelâm tartışmalarında merkezi bir yer tutmaktadır. Bu tartışmalar, Allah’ın fiillerinin amaçlı olup olmadığı, ilâhî hikmetin insan aklı tarafından ne ölçüde kavranabileceği ve hikmetin Allah’ın mutlak kudreti ile nasıl bir ilişki içinde bulunduğu gibi temel meseleler etrafında şekillenmektedir. Her ne kadar bu sorular klasik literatürde ayrıntılı biçimde ele alınmış olsa da, modern akademik çalışmalarda çoğunlukla kelâm ekollerinin görüşleri müstakil olarak incelenmiş; ekoller arası karşılaştırmalı değerlendirmeler görece sınırlı kalmıştır. Bu çalışma, söz konusu durumu dikkate alarak Muʿtezile, Mâtürîdîlik ve Eşʿarîlik ekollerinin ilâhî hikmet anlayışlarını karşılaştırmalı bir teolojik çerçevede ele almayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda her bir ekolün ilâhî fiilleri adalet, maslahat, ilâhî irade ve nedensellik gibi temel kavramlar üzerinden nasıl temellendirdiği incelenmektedir. Çalışmada, Muʿtezile’nin ahlâkî rasyonalizme dayalı yaklaşımı çerçevesinde ilâhî fiilleri ṣalāḥ ve aṣlaḥ ilkeleri doğrultusunda insanın faydasını önceleyen bir biçimde yorumladığı; Mâtürîdîliğin ilâhî fiillerin abes olmadığını kabul etmekle birlikte bu fiilleri insan aklının zorunlu rasyonel ölçütlerine indirgemediği; Eşʿarîliğin ise hikmeti ilâhî irade ve kudret ekseninde değerlendirerek ilâhî hikmetin insan aklı tarafından tam olarak kuşatılamayacağını savunduğu ortaya konulmaktadır. Bu yaklaşımların karşılaştırılması yoluyla çalışma, hikmet kavramının kelâm ekolleri içerisinde üstlendiği farklı teolojik işlevlere dikkat çekmekte ve Allah–insan–âlem ilişkisine dair tartışmaların daha bütüncül bir perspektifle ele alınmasına katkı sunmayı hedeflemektedir.