Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi ve “Riṣâle fî Süḳûti Hemzeti ‘İbn’ Beyne ʿAlemeyn” Adlı Eseri (Tahlîl-Tahkîk-Tercüme)

Bu makale, Osmanlı dönemi âlimlerinden Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi’nin hayatı, eserleri ve “Riṣâle fî süḳûti hemzeti ‘ibn’ beyne ʿalemeyn” adlı risâlesini ele almaktadır. Kayseri’de doğan Gözübüyükzâde, ilk eğitimini memleketinde aldıktan sonra Konya’nın Hâdim kazasına giderek dönemin önde gelen âlimlerinden aklî ve dinî ilimler tahsil etmiştir. Eğitimini tamamladıktan sonra Kayseri’ye dönmüş ve uzun yıllar müderrislik yapmıştır. Tevazusu ve ilme adanmışlığıyla tanınan Gözübüyükzâde, siyasetten uzak durmuş; hayatını ilmî faaliyetlere ve hayır işlerine vakfetmiştir. Kendi adıyla bir medrese inşa ettiren Gözübüyükzâde, burada yıllarca ders vermiş ve farklı alanlarda birçok eser kaleme almıştır. Bu çalışmanın merkezinde yer alan söz konusu risâle, “ibn” kelimesinin iki özel isim arasında geldiğinde, kelimenin başındaki hemzenin hangi durumlarda düşeceğini (iṣḳât) ve hangi durumlarda korunacağını (is̱bât) incelemektedir. Makale, eserin iki yazma nüshası esas alınarak hazırlanmış ve metin tahkik edilip tercüme edilerek tahlil edilmiştir. Gözübüyükzâde, risâlesinde Dede Halife, İbn Yaîş ve Zemahşerî gibi önemli dil âlimlerinin görüşlerinden yararlanmış; bu görüşleri yer yer eleştirerek kendi değerlendirmelerini ortaya koymuştur. Müellife göre “ibn” kelimesindeki hemzenin düşmesi, her iki ismin müfret, müzekker ve mükebber olması, araya başka kelimenin girmemesi ve “ibn” kelimesinin sıfat görevinde bulunması gibi yedi şartın bir arada gerçekleşmesine bağlıdır. Risâlede ayrıca hemzenin yazıldığı dokuz farklı durum örneklerle açıklanmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma Osmanlı dönemi Arap dili gramer anlayışını ve ilmî üslubu yansıtarak müellifin dilbilim alanındaki katkılarını ortaya koymaktadır.