Türk Halk Edebiyatında “Bir Dudağı Yerde Bir Dudağı Gökte” Motifi Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme

Motif, edebiyatta ve folklorda en küçük öge olsa da eserin dokusunu oluşturan önemli birimlerden biridir. Çalışmamızda genelde Anadolu halk masallarında mevcut olan Arap’a özgü olduğu düşünülen “bir dudağı yerde, bir dudağı gökte” olarak adlandırılan motif ele alınıp dünya halk edebiyatı örnekleriyle karşılaştırılacaktır. Diğer halkların folklor eserlerinde dudak dışında, çene ve diş gibi unsurların kullanıldığı da görülmektedir. Adı geçen motif S. Thompson’un ve A. Aarne’nin kataloglarında yer almamasına rağmen Avrasya’nın pek çok bölgesinde tespit edilmiştir. “Bir dudağı yerde bir dudağı gökte” kadim motifi genelde bilinen Arap figürü hariç diğer halklarda ve Türk topluluklarında kurt, ejderha, dev anası, dev kızı, kocakarı ve yeraltı varlıkları olmak üzere çeşitli temsilcilere hastır. Bunların isimleri hangileri olursa olsun hepsi olumsuz niteliklere sahiptir. Slav, Rumen, bazı İran ve Kafkasya halklarında “bir dudağı yerde bir dudağı gökte” özelliği sıkça uçan yılan ya da başka bir deyişle ejderhaya ait olduğu görülmektedir. İlk örneklerine Hz. Musa ile ilgili anlatılan rivayetlerde, Eski Ahit’te, kadim Ugarit ve Hint metinlerinde rastlanmaktadır. Çalışmaya konu edilen motif için mitolojik metinlerin yanı sıra halk masalı, halk hikâyesi, kahramanlık destanı gibi anlatı türleri incelenecektir.