“Bi’l-İmkân ‘İnde’l-Fârâbî ve Bi’l-Fi‘l ‘İnde’ş-Şeyh”: Önermenin Konusu Bağlamında Fârâbî’ye Nispet Edilen Bi’l-İmkân Görüşünün İslam Mantık Geleneğinde Yorumlanışı

Bu makale klasik mantık metinlerinde yaygın biçimde tekrar eden “bi’l-imkân ‘inde’l-Fârâbî ve bi’l-fi‘l ‘inde’ş-Şeyh” ifadesini merkeze alarak önermenin konusu bağlamında Fârâbî’ye (ö. 339/950) nispet edilen bi’l-imkân görüşünün gelenek içerisindeki yorumlanışını incelemektedir. Önermede konu olarak vaz edilen şeyin (unvânu’l-mevzu), kaplamına girmesi mümkün olan her şey hakkında söylenebilmesini mümkün gören bi’l-imkân görüşünün, Fârâbî’nin mevcut metinlerinde doğrudan ve açık bir şekilde yer almadığı; bu görüşün İbn Sînâ (ö. 428/1037), Fahreddin Râzî (ö. 606/1210) ve muhtemelen İbn Rüşd’ün (ö. 595/1198) aktarımları üzerinden gelenek içerisinde dolaşıma girdiği görülmektedir. Bununla birlikte bi’l-imkân görüşü, tarihsel süreç içerisinde önermede konu olarak vaz edilen şeyin (unvânu’l-mevzu), kaplamındaki fertler için en az bir defa bi’l-fi‘l doğrulanması gerektiğini ileri süren İbn Sînâcı bi’l-fi‘l görüşüne alternatif bir teori olarak inşa edilmiştir. Özellikle Efdalüddin Hûnecî’nin (ö. 646/1248) kipli önermelerin döndürmesi ve mümkün kipli kıyaslar gibi konularda İbn Sînâcı bi’l-fi‘l anlayışının bazı tutarsızlıklar içerdiğine yönelik eleştirileriyle birlikte bi’l-imkân görüşü, söz konusu tutarsızlıkların çözümü için başvurulan bir teoriye dönüşmüştür. Nasîruddin Tûsî (ö. 672/1274) ve takipçileri tarafından istidâdî imkân olarak yorumlanan bi’l-imkân görüşü, mantıkçıların çoğunluğuna göre genel imkândır. Bu noktada özellikle Kutbuddîn Râzî’nin (ö. 766/1365) Tûsî’ye konuyla ilgili yönelttiği eleştiri ve bu eleştiri çerçevesinde geliştirilen “nefsü’l-emrde imkân” anlayışı, tartışmanın sonraki seyrini belirleyen etkili bir yorum olarak öne çıkmıştır. Bu çerçevede makalede ilk olarak bi’l-imkân görüşünün metinsel ana dayanağı olan İbn Sînâ’nın aktarımları ele alınmakta, ikinci ve üçüncü bölümde bi’l-imkân görüşünün bi’l-fi‘l görüşüne nasıl alternatif bir teori olarak inşa edildiği ve bi’l-imkân görüşünün gelenek içerisindeki farklı yorumları incelenmektedir. Makalenin son bölümünde ise Fârâbî’nin mevcut metinlerinden İbn Sînâ sonrası mantıkçıların imkân yorumlarına kaynak olması muhtemel bazı pasajlar tahlil edilmektedir.