Önermeler Mantığı Bağlamında Fârâbî’nin Endülüs Mantığı Üzerindeki Etkisi

Aristoteles’in mantık metinleri Arapçaya tercüme edildikten sonra mantık terminolojisinin oluşmasında ve alana ilişkin birçok problemin anlaşılmasında Fârâbî’nin katkısı büyük olmuştur. Mantık bilimi açısından sonraki dönemlere etkisi tartışmasız olan Fârâbî’nin en belirgin etkisi, Batı İslam dünyasında Endülüs mantığı üzerinde gerçekleşmiştir. Endülüs mantığı, 10.-13. yüzyıllarda Endülüs coğrafyasında yazılan mantık çalışmalarını imlemektedir. Bu çalışma, önermeler mantığında genel anlamıyla Fârâbî mantığının Endülüs mantığıyla karşılaştırmasını, özel anlamıyla da Fârâbî’nin Endülüs mantığı üzerinde etkisini ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede ele almayı planladığımız problemler; önermenin genel terimleri, tanımı, unsurları, yapısal türleri, niteliği, niceliği, karşı-olum durumları, döndürmesi ve modalitesinden ibaret olacaktır. Aristoteles ile birlikte Fârâbîcilik Endülüs mantığının en bariz özelliklerinden birisidir. Bu, hem Endülüs mantıkçılarının literal Fârâbî atıflarında hem de onların problemlere yaklaşımlarında görülebilir. Bu anlayışla, öncelikle Fârâbî’nin önermelere dair düşüncesi bir perspektif sunacak şekilde genel hatlarıyla betimlenecek, ardından kronolojik sıralamayı gözetmek suretiyle Endülüs mantıkçılarının görüşleri sunulacak, son olarak da genel bir karşılaştırmayla Endülüs mantıkçılarının Fârâbî’ye benzerliği gösterilip değerlendirilmeye tabi tutulacaktır. Böylelikle, bir yandan Fârâbî’nin önermelere ilişkin genel düşünceleri bir yandan Endülüs mantıkçılarının önermelere dair görüşleri bir diğer yandan da bu iki tarafın ilişkisini anlamlı kılacak bir karşılaştırmayla Fârâbî’nin Endülüs mantığı üzerindeki etkisi görülmüş olacaktır. Buna bağlı olarak da Endülüs mantığının Aristoteles ile birlikte Fârâbî temelleri de belirgin hale gelmiş olacaktır.