İslam ve Osmanlı hukuk tarihinin en önemli kanunlaştırma hamlesi olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, tedvin edildiği dönemden itibaren zengin bir şerh literatürünün teşekkülüne zemin hazırlamıştır. Kırımlı Abdüssettâr Efendi, Mesud Efendi, Kuyucaklızâde Âtıf Efendi, Türkzâde Hâfız Mehmed Ziyâeddin Efendi, Muhammed Hâlid el-Etâsî, Hacı Reşid Paşa, Ali Haydar Efendi, Selim Rüstem Bâz ve Muhammed Sa‘îd el-Mehâsinî gibi son dönem hukukçuları tarafından kaleme alınan şerhler, kanun maddelerinin kökenlerini ve tatbikatını izah etme sadedinde devasa bir hukukî birikimi günümüze taşımıştır. Ne var ki ağırlıklı olarak meseleci (kazuistik) bir yöntemle telif edilen bu eserlerde, kanun maddelerinin fıkhî kökenleri detaylıca izah edilmekle birlikte hukuk mantığının soyut işleyişine, genel prensiplerin teorik altyapısına ve küllî kaidelerin sistematik bütünlüğüne dair analizlerin yer yer eksik kaldığı görülmektedir. Bu çalışma, Halepli fakih Ahmed b. Muhammed ez-Zerkâ’nın Şerhu’l-kavâ‘idi’l-fıkhiyye adlı eserinde, söz konusu şerh geleneğine yönelttiği metodolojik eleştirileri ve literatüre yaptığı özgün doktrinel katkıları incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi tekniğiyle yürütülen çalışmada Zerkâ’nın tenkit oklarını, kimi zaman doğrudan belirli şârihlere yönelttiği, bununla birlikte bu eleştirilerin dolaylı yoldan şerh literatürünün genelini de kapsayan yapısal bir mahiyet arz ettiği tespit edilmiştir. Araştırma neticesinde müellifin literatüre katkısının üç temel düzlemde gerçekleştiği görülmüştür. İlk olarak Zerkâ, şârihlerin yorum ve istidlal yöntemlerindeki yüzeysellikleri eleştirmiştir. Bu bağlamda şerhlerde tekrar sanılan ifadelerin hüküm inşasındaki rolünü ispatlamış, kanunun temas etmediği hususların yorumlanma biçimlerini usul açısından tashih etmiş, nakillerin sıhhatini sorgulamış ve mezhebin yerleşik fer‘î birikimini ihmal ederek sadece genel kaideden hüküm çıkarma yaklaşımını reddetmiştir. İkinci olarak müellif, küllî kaidelerin kapsam ve tatbikatında düşülen hataları gidermiştir. Şârihlerin kaide kapsamını gereksiz yere daraltmaları, kavramların hukukî vasfını yanlış tayin etmeleri, istisnaları belirlerken düştükleri usul hataları ve kaide mantığıyla örtüşmeyen isabetsiz tefrî‘ler bu kapsamda tenkit edilmiştir. Üçüncü ve son olarak Zerkâ, eleştirinin sınırlarını “söylenmiş olanın yanlışlığı” boyutundan “söylenmesi gerekenin eksikliği” boyutuna taşıyarak literatürdeki eksiklikleri ve ihmalleri gündeme getirmiştir. Bu çerçevede gözden kaçan usulî boşlukları tespit etmiş, dağınık meseleleri kuşatıcı üst kurallar (dâbıt) ile formüle edememe sorununa değinmiş ve mevcut kaidelerin tatbikat sahasını benzer alanlara teşmil etme noktasındaki noksanlıkları özgün irtibatlarla ikmâl etmiştir. Elde edilen bulgular, Ahmed ez-Zerkâ’nın Mecelle şerh literatürünü sadece nakletmekle yetinen bir şârih değil, onu tahkim ve tekmil eden inşacı bir hukukçu hüviyetine sahip olduğunu ortaya koymaktadır.
Abdullah DEMİRCİ (Mon,) studied this question.