“Sitem-zarîf” Kelimesi Üzerine Bir Değerlendirme

Edebiyat tarihi açısından gün ışığına çıkarılan eserler, bilgi ve kültür değerleri taşıyan çeşitli dil birimleri arasında şekillenmiş bir anlam dünyasını beraberinde getirir. Bu anlam dünyasında karşılaşılan dil yapılarının izini sürmek, zihince bir ayırma, öte yandan birleştirme ve bağdaştırma demektir. Osmanlı mizah dili, klasik Türk edebiyatının geleneksel güzellik anlayışının tersine, gerçek hayatın farklı görünüşleriyle süslenmiş bir yeniden yaratma alanıdır. Mizahi türler arasında sayılan, eğlence olsun diye söylenen latifeler, tanınmış ve sıradan insanların hayatlarından elvan türlü pasajlar sunan hikâyelerdir. İşte bu sahada Salbaşzâde Abdurrahman Hıbrî Efendi’nin mizahi anlatısı Hadâ’iku’l-Cinân adlı letâyif-nâmesinde geçen sitem-zarîf kelimesi, bilhassa başvurulan Türkçe sözlüklerde yer almaması bakımından dikkatleri çekmiştir. Bu durum, kelimenin yaygın bir kullanımının olmadığını düşündürmüştür ki söz konusu kelimeyle ancak Alî Şîr Nevâyî’nin Muhâkemetü’l-Lugateyn adlı eserinin mukaddemesinde karşılaşılmıştır. Dihhudâ ve Steingass’ta “zarafet perdesiyle sitem/eziyet eden, zorbalığı incelikli ve ustaca uygulayan kişi” olarak tanımlanan kelime, sitem-i zarîf şeklindeki sıfat tamlamasından kesrenin düşürülmesiyle elde edilmiş bir birleşik sıfattır. Sitem ve zarîf unsurları ayrı ayrı açıklanarak örneklenmiştir. Ardından sitem-zarîfin “müteşâir; bilgiçlik taslayan; münasebetsiz/densiz; ağzı bozuk/küfürbaz” anlamlarına geldiği, müstehcen ifadelere daha çok yer verildiğinde ise “eşcinsel erkek” karşılığında kullanıldığı görülmüştür. Ayrıca “zarîflerin en kabası, zarîfmiş gibi yapan ya da eşek zarafetli” demek olan har-zarîfin sitem-zarîften daha kaba, daha münasebetsizler için kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır.