MIMIKA I MIMETYKA, CZYLI O NAŚLADOWANIU INACZEJ: MIM I PANTOMIMA W NOWOCZESNEJ ŚWIADOMOŚCI LITERACKIEJ Podobnie [...] jak artysta malarz nie jest fotografem, tak mim nie jest małpą.[E.Decroux] Każdy poeta gra na jakimś instrumencie mimicznym.[B.Leśm ian]1Mim, pantomima to gatunki teatralne o tradycji długiej i bogatej, sięgającej starożytności2.Zaliczane są zazwyczaj do tzw.teatru drugiego nurtu, czerpiącego z tradycji przedstawień ludowych, cyrkowych, jarmarcznych, z bogatego repertu aru form popularnych i rozwijającego się paralelnie do "wysokich" odmian twór czości dramatycznej i teatralnej.Niełatwo jest uchwycić początki pantomimy w sta rożytnej Grecji: wywodzi się ją na ogół ze scenek rodzajowych o charakterze ko micznym, farsowym , parodystycznym , najczęściej improwizowanych.Mim starożytny nie był, przeważnie, niemy: aktorzy występujący w pantomimie -a przy najmniej w pewnych jej odmianach -wygłaszali monologi bądź też prowadzili dialogi.Mim literacki powstał na Sycylii, za jego najwybitniejszego przedstawiciela uchodzi Sofron z Syrakuz.Zbliżone do pantomimy były komedia dorycka z Wiel kiej Grecji, reprezentowana przez Epicharma, oraz farsowe scenki, jakie odgry wali aktorzy zwani dejkelistami, flyakami, fallogoforami, autokabdalami.Także mim rzymski -znany z twórczości m.in.Laberiusa, Matiusa, Publiusa Syrusajest blisko związany z popularnymi formami twórczości teatralnej, takimi jak f a buła togata czy też fabuła atellana.1 E. D e c r o u x, O sztuce mimu.Przełożył J. L i t w i n i uk .Warszawa 1976, s. 178.-B.L e śm i a n, Z rozmyślań o poezji.W: Szkice literackie.Opracował i wstępem poprzedził J. Trznadel.Warszawa 1959, s. 89. 2 Greckie słow o "mimos" oznaczało zarówno czynność naśladowania, jak i sam ego naśla dow cę.Zob.Mim.Hasło w: Słownik p isa rzy antycznych.Pod redakcją A. Świderkówny.War szawa 1982.Na temat starożytnej tradycji pantomimicznej zob.też m.in.K. K o r u s, P oczątki g rec kiej pantom im y. "Eos" 1979.-S .Srebrny: P oczątki kom edii attyckiej; Grecki teatr jarm arczny.W: Teatr grecki i polski.Wybór i opracowanie Sz.G ą s s o w s k i. Wstęp J. Łanowski.Warszawa 1984.-L .Stankiewicz, R odzim a tw órczość kom ediowa w Rzymie.F abuła togata, atellana, mim.W zb.: D ram at starożytny.Red.E. Konik.Wrocław 1984.-S.Longosz, U a n tic o mimo anticristiano."Studia patristica" 1993 (tu: o późnoantycznej tradycji m im iczn ej/ Dziękuję A gn iesz ce Wojtylak za zwrócenie mi uwagi na teksty K. Korusa i S. Longosza.http://rcin.org.plMim czysto literacki, nie przeznaczony do wystawiania na scenie, pisany kunsz townym wierszem, ukształtował się w pełni w epoce hellenistycznej; niektóre z idylli Teokryta określane są, w zależności od miejsca akcji, jako mimy miejskie i mimy wiejskie.Za najwybitniejszego przedstawiciela mimu literackiego ucho dzi Herondas, którego Mimy są scenkami rodzajowymi, o charakterze realistycz nym i naturalistycznym3.W średniowieczu oraz w czasach nowożytnych pantomima zachowuje swe związki z teatrem plebejskim; jej granice jednak ulegają w tym okresie znaczne mu upłynnieniu: zbliża się do przedstawień cyrkowych, akrobacji, burleski, klownady, komedii d e ll'arte, a także do baletu i przedstawień tanecznych4.Wydaje się, że pantomima jest najbardziej pokrewna właśnie tańcowi, choć niektórzy au torzy w sposób wyraźny oddzielają mim od tańca, inni zaś, wprawdzie w sposób mniej radykalny, podkreślają jednak różnice dzielące obie sztuki5.W szkicu niniejszym nazwą "mim" obejmuję zarówno mimikę w sensie pod stawowym, jak i pewne formy tańca, gestu, a nawet ruchu w ogólności, wszę dzie tam, gdzie uwydatniana jest ich funkcja pojmowanego najszerzej przedsta wiania, naśladowania rzeczywistości, oraz właściwe im środki i sposoby odno szenia do rzeczywistości.Specjalista zajmujący się pantomimą mógłby zapewne wysunąć liczne i dobrze uzasadnione wątpliwości wobec takiego uogólnienia.Na usprawiedliwienie przyjętej przeze mnie perspektywy badawczej przedsta wić mogę dwa argumenty.Po pierwsze: przedmiotem dociekań w tym szkicu nie jest sama pantomima, jej historia, specyficzne właściwości itd., lecz taka inter pretacja mimiki, którą da się odnaleźć w utworach licznych wybitnych przedsta wicieli nowoczesnej formacji literackiej; postaram się udowodnić, iż w zjawi sku mimiczności upatrywać należy nie tylko wątku przewijającego się okazjo nalnie przez teksty, lecz także -a nawet przede wszystkim -swoistego modelu modernistycznego języka poetyckiego oraz przedstawialności w ogóle.W związ ku z tym będę się posługiwał w toku wywodu pojęciem modelu mimicznego, którego zasadność postaram się wyjaśnić pod koniec tego szkicu.Po drugie, co jest może nawet sprawą większej wagi: w utworach, które poddane zostaną ana lizie, nie sposób jednoznacznie i precyzyjnie wyznaczyć granicę pomiędzy tań cem a mim iką -zdarza się nader często, że teksty, w których tytułach występuje pojęcie "mimika" (dramaty mimiczne B. Leśmiana, O sztuce mimicznej J. A. Ki sielewskiego), poświęcone są w rzeczywistości tańcowi, różnym odmianom form tanecznych. 1 1 0 A ND RZEJ ZAWADZKI 3 Zob.Herondas, M im y.Przełożyła, opatrzyła wstępem i komentarzem J. Ławińska--Tyszkowska. W rocław 1988.4 Historię pantomimy nowożytnej omawia obszernie J. H e r a w pracy Z d ziejów pantom im y, czyli p a ła c zaczarow an y (Przedmowa Z. Raszewskiego.Warszawa 1975).5 Pierwsze stanowisko reprezentuje D e c r o u x (op.cit., s. 7 3 -9 5 ), drugie zaś R. S ł a w s k i (Sztukapantom im y.Przełożył J. L i t w i n i u k.Wstępem poprzedził A. J o c h w e 1 d.Warszawa 1965), piszący, iż "pom iędzy baletem i pantomimą leży o w iele więcej różnic niż cech w spólnych" (s.36), gdy tym czasem J o c h w e 1 d stwierdza: "Wspólnota baletu i pantomimy jest niezaprzeczalna" (ibi dem, s. 28).Podobny pogląd wyznaje też chyba Hera (op.cit., passim), używająca wyrażeń "ta niec pantom im iczny" czy "pantomimiczny taniec narracyjny".http://rcin.org.plJęzyk ruchu: mim i pantom im a w koncepcjach twórców wielkiej reform y teatralnej N ie, pantomima nie jest przedstawieniem dla głuchoniem ych, gdzie gesty grają rolę słów, pantomima jest przedstawieniem takiej miary, takiego duchowego obnażenia, kiedy słowa zamierają i zamiast nich rodzi się prawdziwe działanie scen iczn e10.8 W. Meyerhold, P rze d rewolucją.(1905-1917).Wybór i wstęp J. Koenig.Przekład A. Drawicz i J.Koenig.N oty A.Fewralski.Warszawa 1988,s.71,154,155.Poglądy Meyerholda na komunikacyjne i ekspresyjne wartości ruchu nie są, jak się wydaje, jednoznaczne.Pisał on, iż taniec J e s t przemyślnie ukształtowaną formą, która nie pełni żadnych funkcji poznaw czych" (s.71), ujmował w ięc sztukę tańca w perspektywie czysto formalnej, nie zaś mimetycznej czy też ekspresyjnej.9 Ibidem , s. 156. 10 A. T a i r o w, N otatki reżysera i proklam acje artysty.
No takes yet. Share an insight, caveat, or question.
William J. Mitchell (1980) studied this question.