Çankırılı Halîl Sıdkî ve Defînetü’l-Ulûm İsimli Eseri

Osmanlı Dönemi’nin önemli bilim ve kültür merkezlerinden biri olan Çankırı’da 19. yüzyılda yaşayan ve şiirlerinde “Sıdkî” mahlasını kullanan Halîl Sıdkî Efendi, tezkirelerde ve diğer klasik biyografik kaynaklarda ismi geçmeyen biridir. Onun hayatı ve eserleri ile ilgili bilgi veren ilk isimler, 1923-1927 yılları arasında Çankırı’da neşredilen ve tamamı 75 sayıdan ibaret olan Halk Yolu Mecmuası’nda çıkan yazılarıyla Tahsin Nahit (Uygur) ve Ahmet Talat (Onay)’dır. Tahsin Nahit (Uygur), “Halîl Sıdkî Efendi” başlıklı yazısında müellifin hayatı ve eserleri ile ilgili bilgileri bizzat torunları Sedef-zâde Ahmed Cevdet Bey, Müderris Müftü-zâde Hilmi Efendi ve Müftü Atâ‘î Efendi’den almak suretiyle yazdığını ifade etmiştir. Ahmet Talat (Onay) ise Sıdkî’nin makalemizin de konusu olan Defînetü’l-Ulûm adlı eserini kısaca tanıtmış, bunun yanı sıra şairin hayatına dair bazı bilgiler de vermiştir.Defînetü’l-Ulûm, Nev’î’nin Netâyicü’l-Fünûn’u, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifet-name’si tarzında olup ansiklopedik bir mahiyet taşımaktadır. Edebî bir üslupla kaleme alınmış, yer yer manzum metinler de ihtiva eden Defînetü’l-Ulûm dil, edebiyat, kültür ve bilim tarihimiz açısından ilgi çekici bir eserdir. Eldeki biricik nüsha, ferağ kaydından anlaşıldığı üzere 22 Muharrem 1260/12 Şubat 1844 tarihinde bizzat eserin sahibi Halîl Sıdkî tarafından yazıya geçirilmiştir. On altı bab, kırk altı fasıl ve bir hatimeden ibaret olan Defînetü’l-Ulûm hakkında Ahmet Talat (Onay)’ın kısa tanıtımı dışında bugüne kadar hiçbir çalışma yapılmamıştır. Zira Ahmet Talat (Onay)’ın zikrettiği ve müellifin kaleminden çıkan yegâne nüsha zaman içinde ortadan kaybolmuştur. Genel kütüphanelerde herhangi bir yazmasına tesadüf edilemeyen eserin araştırmacı tarafından anılan ve müellifin hatt-ı destinden çıkan nüshası bugün elimizde bulunmaktadır.Bu makalede Halîl Sıdkî’nin hayatı hakkında bilgiler aktarılmış, Defînetü’l-Ulûm’un yegâne nüshasının ayrıntılı tavsifi verilmiş ve eser, ana hatlarıyla incelenmiştir.