“Eşhâsa Memnû‘, ‘Ammeye Meşrû‘”: Geç Dönem-Osmanlı İstanbul’u ve Çevresinde Metrûke Meraların Dönüşümü

Birinci Dünya Savaşı’nın hararetli günlerinde Osmanlı hükümeti, hayatta kalma mücadelesinin yanı sıra tali idari meselelerle de meşguldü. 1917 yazında hükümetin gündemindeki konulardan biri, Kâğıthane ve Alibeyköy ahalisine ait meraların ormanlık alana dönüştürülmesiydi. Proje Orman Müdüriyeti tarafından yürütülüyordu. Müdürlük, 1858 Arazi Kanunnamesi’nin 97. maddesi uyarınca metrûke arazilerin statüsünün değiştirilemeyeceğini biliyordu. Ancak dönemin Ticaret ve Ziraat Nazırı, bu maddenin kamu menfaati doğrultusunda yeniden yorumlanabileceğini savunuyordu. Nazırın yaklaşımı dönemin metrûke arazilere bakışını temsil etmekteydi. Metrûke arazilerin idaresi konusunda yaklaşık yarım yüzyıldır süregiden bu esnek yaklaşım, “ezmânın tagayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz” ilkesinde vücut bulmaya başlayan yeni bir anlayış ile devlet ve tebaanın eşzamanlı çıkarını gözeten geleneksel yaklaşımın terkibinden oluşmaktaydı. Bu çalışma metrûke arazi statüsündeki köy meralarının intifa şartının ortadan kalkması, yeni ihtiyaçların belirmesi, muhacir iskânı gibi sebeplerle ve kamu menfaati söylemi ile dönüştürülmesini konu edinmektedir. Çalışmada İstanbul ve çevre bölgelerden seçilen örnek vakalar üzerinden söz konusu dönüşümün maddî gerekçeleri ve zihinsel arka planı ele alınacaktır. Çalışma, çevre tarihi alanına, Osmanlı idaresinde insan ve doğal çevre arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğuna dair somut örnekler sunmaktadır. Müşterekler açısından bakıldığında, ortak kullanım alanlarının kamu menfaati gerekçesiyle nasıl yeniden tanımlandığını göstermektedir. Osmanlı arazi hukuku bakımından ise hukuki mevzuat ile idari uygulamalar arasındaki ilişkinin, seçilmiş vakalar üzerinden pratikte nasıl şekillendiğini ortaya koymaktadır.