Tofa (Karagas) Türkçesinde Yeterlilik Kategorisi

Bu çalışma, Güney Sibirya’da Rusya Federasyonu içerisinde İrkutsk Oblastı’na bağlı Nijneudinsk Rayon’u ve çevresinde yaşayan Tofa (Karagas) Türklerinin dilinde yeterlik bildiren yardımcı fiilleri tarihsel, tipolojik ve işlevsel bir çerçevede incelemektedir. 1930 yılına kadar Karagaslar olarak bilinen ve 2020 nüfus sayımına göre yalnızca 719 kişilik bir nüfusa sahip olan Tofaların dili, UNESCO tarafından tehlike altındaki diller arasında sınıflandırılmıştır. Türk lehçelerinin sınıflandırılmasında Uygur-Oğuz grubunda yer alan Tofa Türkçesi, hem eskicil özellikleri koruması hem de Moğol dilleriyle uzun süreli temas sonucu ortaya çıkan yapısal benzerlikleri barındırması bakımından özgün bir konuma sahiptir. Eldeki çalışma, kiplik kuramı çerçevesinde öznenin bir eylemi gerçekleştirme kapasitesini ifade eden yapıları ele almaktadır. Genel Türkçede yeterlik anlamı çoğunlukla al-, bil- ve bol- yardımcı fiilleriyle ifade edilirken, Tofa Türkçesi bu sisteme ek olarak şıda- ve çada- fiillerini de üretken biçimde kullanmaktadır. Bu yardımcı fiiller genellikle -(I)p zarf-fiil ekiyle birlikte kullanılarak yeterlik bildiren temel biçim sözdizimsel yapıyı oluşturur Bu sistemde bol- dışsal koşullara bağlı imkânı ifade ederken, şıda- öznenin içsel gücünü ve dayanıklılığını, çada- ise yetersizlik ve imkânsızlığı gösterir. Buna karşılık bil- fiilinin kullanımının sınırlı olduğu görülmektedir. Çalışmanın önemli bulgularından biri, özellikle şıda- ve çada- fiillerinin Moğolca kökenli olması ve dil teması yoluyla Tofa Türkçesine girerek gramerleşmiş olmalarıdır. Sonuç olarak, Tofa Türkçesinin kiplik sistemi, kalıtsal Türkçe unsurlar ile temas kaynaklı yeniliklerin etkileşimini yansıtarak kipliğin temas-duyarlı bir kategori olduğunu göstermektedir.