Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği

Doğu Karadeniz’de çay nemli koşullarda yetişmesine karşın yaz ikliminin yaş çay üretimi ve alımları üzerindeki etkisi tartışılmaktadır. Önceki çalışmalar yıllık ham verilerde sıcaklık ve bazı durumlarda yağışla pozitif ilişkiler bildirmiştir; ancak bu ilişkiler ortak zaman eğilimleri ve iller arasındaki kalıcı farklılıklardan etkilenebilir. Bu çalışmada, yaz iklim sinyalinin Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğünün (ÇAYKUR) yaş çay alım kayıtlarında hangi ölçekte saptanabildiği araştırılmıştır. İllere göre yıllık alımlar (2001–2024) ile ulusal aylık alımlar (2014–2024), yıla özgü iklim verileriyle eşleştirilmiş; Rize yıllık zaman serisi, il ve yıl sabit etkili dört birimli panel ve hasat dönemi içindeki aylık alım dağılımı, sınama yılları eğitim verisinden bütünüyle ayrılarak incelenmiştir. Dört alım biriminin ham yıllık verilerinde alım ile yaz en yüksek sıcaklığı ve yağışı arasındaki korelasyonlar sırasıyla 0,57 ve 0,61’dir; ancak bu ilişkiler eğilimler ve birimler arasındaki kalıcı farklılıklar ayrıldığında büyük ölçüde zayıflamıştır. Rize’de sıcaklık korelasyonu eğilim giderildikten sonra 0,29’dan 0,03’e düşmüş, eğilimden arındırılmış alım varyansının %75’inin bütün birimleri aynı yıl etkileyen ortak şoklarla ilişkili olduğu belirlenmiştir. İl ve yıl etkileri ayrıldıktan sonra bir standart sapmalık daha yüksek yaz su dengesinin alımı artırıcı etkisinin üst %90 güven sınırı yaklaşık %0,3’tür. Rize’nin 24 yıllık serisinde Çay Su Açığı Göstergesi (TEWDI) ve standart kuraklık göstergeleri dâhil sekiz göstergenin hiçbiri örneklem dışında ortalama tahmini aşamamıştır. Benzetimler, gerçek belirlilik katsayısı 0,30 olduğunda bile bu tasarımın anlamlı bir ilişkiyi saptama olasılığının yalnızca %22 olduğunu göstermiştir. Sonuçlar, ÇAYKUR alımlarındaki yıllar arası değişimin büyük bölümünün bölge genelinde ortak etkenlerle ilişkili olduğunu ve mevcut idari kayıtların yaz iklimine ait bağımsız bir sinyali saptama gücünün sınırlı olduğunu göstermektedir.