Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Cinsiyet, Sömürü ve Toplumsal Değişimin Mizah Basınındaki İzleri: Karikatürlerde Ev İçi Hizmet ve Kadın

Bu çalışmada Osmanlı’dan Cumhuriyet’e ev içi hizmetlerde kadın emeğinin dönüşümünün mizah basınındaki yansımalarının ortaya konması amaçlanmıştır. Osmanlı Devleti’nin son yıllarıyla Cumhuriyet’in erken döneminde yayımlanan mizah dergilerinde yer alan seçilmiş karikatürler yoluyla, ev içi hizmete yönelik kültürel düzeydeki temsillerin belirginleştirilmesi sağlanmıştır. Mizah, güce mesafeli duran, eleştirel ve direngen tutumuyla değil, eşitsizlikleri yeniden üretmeye dönük işleviyle görünür kılınmıştır. Osmanlı modernleşme sürecinde gerçekleştirilen siyasi ve toplumsal değişimler kapsamında, kadınların statüsüne ve köleliğin kaldırılmasına ilişkin düzenlemeler de yer almıştır. 19. yüzyıla değin kölelik kurumu çerçevesinde sürdürülen ev içi hizmetleri bu süreçte dönüşüme uğramış, beslemelik, evlatlık ve ücretli hizmetçilik gibi farklı emek biçimleri ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte ev içindeki emek sömürüsü ve sınıf, ırk, cinsiyet bağlamındaki ötekileştirme ortadan kalkmamış, yeni adlandırmalarla varlığını sürdürmüştür. Cumhuriyet sonrasındaysa eğitim ve hukuk alanında yapılan düzenlemelerle, kadınların toplumsal ve hukuki statüsü cinsiyet eşitliği yönünde evrilmeye başlamıştır. Kamusal alanda gerçekleşen söz konusu değişimlerin özel alana yansımasıysa sürecin en sorunlu tarafını oluşturmuş, ev içi hizmet, ataerkil kodlar bağlamında geleneksel kültürel örüntülerin yansıdığı alanlardan biri olmayı sürdürmüştür. Dönemin mizah basını karikatürleriyse ataerkil kodları, cinsiyetçi temsilleri, eleştiri ya da direnme konusu yapmamış, cinsiyet ve sınıf eşitsizliklerini normalleştirici, pekiştirici bir bakış sergilemiştir. Karikatürlerde hizmetçi kadınlar genellikle cinselleştirilmiş ve sınıfsal konumları açısından ötekileştirilmiş temsillerle sunulmuştur. Söz konusu temsiller toplumsal cinsiyet, ırk sınıf eşitsizliklerini yeniden üretmenin yanı sıra bu eşitsizliklere ilişkin toplumsal algıyı da yansıtır niteliktedir. Çalışmada, belirlenen mizah dergilerinde yayımlanan karikatürler feminist perspektifle ve nitel içerik analizi yöntemiyle incelenmiş, kesişimsel kuramın önermelerinden yararlanılmıştır. İçerik analizinde, hizmetçi, besleme ve evlatlık figürlerinin çeşitli hiyerarşiler aracılığıyla nasıl konumlandırıldığına dikkat çekilmiştir.