Yüzyılda Astronomi–İlm-i Nücûm Ayrımının Dönüşümü

Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı entelektüel dünyasında astronomi ile ilm-i nücûm arasında belirginleşen ayrışma sürecini incelemektedir. Klasik dönemde yıldız hareketlerinin hesaplanması ile bu hareketlerin yorumlanması aynı bilgi bütünlüğü içerisinde değerlendirilmiştir. Astronomi ile ilm-i nücûm arasında teorik bir farklılık bulunmakla birlikte, bu iki alan uzun süre birbirini tamamlayan ve karşılıklı ilişki içerisinde varlığını sürdüren bilgi sahaları olarak kabul edilmiştir. Ancak 19. yüzyılda göksel bilginin sınıflandırılma biçiminde önemli değişimler meydana gelmiştir. Astronomi, ölçüm, gözlem ve matematiksel hesaplamaya dayalı bir disiplin olarak yeniden tanımlanırken, ilm-i nücûmun epistemolojik ve kurumsal konumu farklı bir çerçevede değerlendirilmiştir. Bu süreç yalnızca kurumsal gelişmelerin sonucu olmayıp, aynı zamanda bilginin meşruiyet ölçütlerinin ve bilgi tasniflerinin yeniden şekillenmesiyle de yakından ilişkilidir. Çalışmada göksel bilginin yeniden sınıflandırılması, astronominin kurumsal görünürlüğünün artması ve ilm-i nücûmun statüsündeki değişim birlikte ele alınmıştır. Bu doğrultuda 19. yüzyılda ortaya çıkan astronomi–ilm-i nücûm ayrımı, entelektüel ve kurumsal bağlamı içerisinde değerlendirilmiştir. Makale ayrıca ilm-i nücûmun saray çevresindeki ve toplumsal hayattaki işlevlerinde meydana gelen dönüşümü incelemektedir. Araştırmada Osmanlı bilim literatürü, ansiklopedi maddeleri ve modern akademik çalışmalar karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, astronomi ile ilm-i nücûm arasındaki ayrışmanın yalnızca teknik veya kurumsal bir farklılaşma olmadığını; hesap ile yorumun epistemolojik olarak birbirinden ayrılmasıyla ilişkili daha kapsamlı bir bilgi dönüşümünün parçası olduğunu göstermektedir.