Bir Sahneleme Laboratuvarı Olarak Kafatası: Sovyet Avangardından Türk Tiyatrosuna

Bu çalışma, Nâzım Hikmet’in Kafatası adlı oyununu, 1920’li yıllarda Sovyetler Birliği’nde şekillenen devrimci sanat ortamı ve Vsevolod Meyerhold’un avangard estetiği bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Oyun, yazarın Moskova’daki eğitimi sürecinde edindiği ideolojik ve biçimsel formasyonun, Türk tiyatrosundaki özgün ve melez bir izdüşümü olarak konumlandırılmaktadır. Çalışmada, metnin estetik yapısı politik tiyatro, Sovyet “Canlı Gazete” geleneği ve Rus Biçimcilerinin “yadırgatma” kavramı ile ilişkilendirilerek dönemin ortak estetik ikliminin (Zeitgeist) bir ürünü olarak tartışılmaktadır. Çalışmanın ikinci eksenini metnin içerdiği “uyuyan” sahneleme potansiyelinin günümüz tiyatrosundaki yansımaları oluşturmaktadır. Bu kapsamda, oyunun yakın dönemdeki üç farklı prodüksiyonu, Patrice Pavis’in “gösterim çözümlemesi” yöntemi ve göstergebilimsel okuma stratejileri kullanılarak incelenmiştir. Yapılan analizler sonucunda İzmir sahnelemesinin konstrüktivist inşaya, Şişli yorumunun “yoksunluk estetiği” ve Agit-Prop sadeliğine, Antalya yorumunun ise grotesk ve karnavalesk görsel dramaturjiye yaslandığı tespit edilmiştir. Böylelikle Kafatası’nın tarihsel bir belge olmanın ötesinde her dönemde farklı reji stratejileriyle yeniden üretilebilen avangard ve açık uçlu bir yapıya sahip olduğu ortaya konulmuştur.