Nikâh Akdinde Vekâlet ve Fuzûlinin Nikâhı: İslam-Osmanlı Hukuku Çerçevesinde Bir İnceleme

Modern hukuk sistemlerinde genel kabul gören akdin şahsen icrası prensibinden farklı olarak İslam hukuk doktrini, nikâh akdinin bizzat taraflarca kurulmasını zorunlu görmemiş; akdin vekiller aracılığıyla tesis edilmesine de imkân tanımıştır. Bu çerçevede, eda ehliyetine sahip kadın ve erkeğin irade beyanlarını münferiden ya da müştereken tayin ettikleri bir vekil aracılığıyla açıklamaları mümkündür. Hatta tarafların aynı kişiyi vekil tayin ederek kendilerini temsil ettirmeleri de hukuken geçerli kabul edilmiştir. Vekil marifetiyle gerçekleştirilen bu tasarruf, tarafların bizzat yaptığı işlemlerle eşdeğer hukuki sonuçlar doğurur ve geçerli bir evlilik birliğini meydana getirir. Vekâleten nikâhın sıhhati bakımından asillerin nikâh ehliyetine sahip olması şart koşulurken, vekil açısından yalnızca temyiz kudretine sahip olmak yeterli görülmüştür. Bununla birlikte Hanefi doktrini hem erkeğin hem de kadının nikâh için vekil tayin edebileceğini kabul ederken; diğer üç Sünni mezhep, kadının nikâh akdinde asâleten akit yapma ehliyetine sahip olmadığını gerekçe göstererek, vekâlet verme yetkisini münhasıran erkek tarafına (asil veya veli sıfatıyla) hasretmektedir. Vekâlet ilişkisi ise irade beyanının niteliğine göre sözlü ya da ispat kolaylığı nedeniyle yazılı şekilde kurulabilmektedir. Vekâlet sınırlarının aşılması hâlinde akit, doğrudan hüküm ve sonuç doğurmayan, nafiz olmayan bir nitelik kazanarak mevkuf statüsüne girer. Bu durumda akdin hukuken geçerlilik kazanması asilin sonradan vereceği icazete bağlıdır; gerekli icazetin verilmemesi hâlinde ise akit münfesih sayılır. Öte yandan literatürde “fuzûlinin nikâhı” olarak adlandırılan kurum ise herhangi bir vekâlet ilişkisi bulunmaksızın bir kimsenin başkası adına nikâh akdi kurmasını ifade eder. Fuzûli tarafından yapılan işlem, taraflar icazet verinceye kadar askıda kalır; rıza gösterilmemesi durumunda ise bütünüyle bâtıl hâle gelir.