Karşılaştırmalı Hukukta ve Türk Hukukunda Forum Necessitatis Doktrini

Yabancı unsurlu uyuşmazlıkların çözümünde gözetilen temel haklardan biri hak arama hürriyetidir. Bireylere tanınan hak arama hürriyeti, her şeyden önce uyuşmazlığı çözme yetkisine sahip, adil yargılanma hakkını güvence altına alan, bağımsız ve tarafsız bir mahkemenin varlığını gerektirir. Ancak istisnaen de olsa, somut uyuşmazlık bakımından hiçbir devlet mahkemesinin kendisini yetkili görmemesi mümkün olduğu gibi, davacıdan yetkili olan devlet mahkemesinde dava açmasının beklenmesini engelleyen hukukî veya fiilî sebepler mevcut olabilir. Bu gibi durumlarda forum necessitatis doktrini, milletlerarası yetki kuralları uyarınca aslında yetkili olmayan bir mahkemenin, uyuşmazlığın hukukî veya fiilî engeller nedeniyle başka bir mahkemede görülemeyecek olması sebebiyle, yetkisini tesis etmesine imkân tanıyan ve dolayısıyla davacının hak arama hürriyetini güvence altına alan bir araç olarak işlev görür. Günümüzde forum necessitatis doktrini, çoğunlukla Kıta Avrupası hukuk çevresine dâhil devletlerin mevzuatında ve Avrupa Birliği hukukunda üye devlet mahkemelerinin yetkisini düzenleyen ikincil tasarruflardan bazılarında hükme bağlanmıştır. Bu tür düzenlemelerin bulunmadığı devlet hukuklarında ise, hak arama hürriyetinin bir gereği olarak ve adaletin inkârının önüne geçilebilmesi için, mahkeme içtihadında kabul edilmiştir. Bu çalışma, forum necessitatis doktrinini karşılaştırmalı bir bakış açısıyla ele almayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede, forum necessitatis doktrininin işlevi açıklandıktan sonra milletlerarası ve bölgesel metinlerde ne şekilde yer bulduğu, çeşitli devlet hukuklarında ve Avrupa Birliği hukukunda hangi şartlara bağlı olarak düzenlendiği ve/veya uygulandığı tartışılmış, son olarak konu, Türk hukuku bakımından ele alınmıştır.