Kültürel Mahrem Ekseninde Dini Meşruiyet ve Çalgı: Erbâne ve Davul-Zurna Örneği

Toplumsal normların şekillendirdiği gündelik yaşam pratikleri ve bu pratiklerin icrasında kullanılan unsurların toplumsal kabulü, işlevlerine göre değişmektedir. Dolayısıyla bu çalışmada; Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgesinde yaşayan Şafii Zaza toplumunda erbâne ve davul-zurna çalgılarının meşruiyeti, çalgı hiyerarşisi ve kültürel mahremin (cultural intimacy) doğasında yer alan ikili ve çelişkilerden kaynaklanan sorgulamalara odaklanmaktadır. İslam inancına mensup topluluklarda meşruiyeti tarihi dini referanslara dayanan erbâne çalgısı, Şafii Zaza toplum yapısında kabul gören, helal ve haramlığı tartışılmayan çalgılar arasında konumlandırılmasına karşın, davul-zurna çalgıları ise kültürel mahremiyet (cultural intimacy) açısından sorgulanan ama geçiş törenlerinin vazgeçilmezi arasındadır. Ortaya çıkan bu ikilik, çelişki ve karmaşıklık Herzfeld’in akademik teoriye kazandırdığı “kültürel mahrem (cultural intimacy)” modeli ile analiz edilmiştir. Etnografik yönteme dayalı bu araştırma, Diyarbakır (Eğil, Dicle ve Hani) ve Bingöl (Merkez, Genç ve Solhan) illerinde özellikle yerel müzisyenler ve müzik ile doğrudan ilgili olmasa da müzik fenomenini besleyen diğer alanlardaki (din görevlisi) katılımcılarda araştırmaya dahil edilmiştir. Saha araştırması görüşme tekniği ve gözleme dayalı bir yöntem ile yürütülmüştür. Araştırmanın analiz süreci ilk olarak sahadan elde edilen yarı-yapılandırılmış görüşme kayıtlarının transkript edilmesiyle başlamıştır. Daha sonra bu veriler gözlem notlarıyla birleştirilerek birincil veri seti oluşturulmuştur. Söz konusu verilere tematik içerik analizi uygulanmıştır. Anlamlı ve derin ifadeler kodlanarak benzerliklerine göre sınıflandırılmış ve temalara (‘dini meşruiyet’, ‘kültürel mahremiyetin (cultural intimacy) sınırlarının dışına çıkmak’, ‘müzik ve unsurlarına ikircikli yaklaşma’ gibi) indirgenmiştir. Ortaya çıkan bu veriler hem betimlenmiş hem de Michael Herzfeld’in ‘kültürel mahremiyet (cultural intimacy)’ kavramı modeli ile değerlendirilmiştir. Bunun yanı sıra bulguların geçerliliğini artırmak için saha araştırmasında elde edilen birincil verilerle, literatürdeki ikincil kaynaklar karşılaştırılarak çapraz bir kontrol mekanizması sağlanmıştır. Son olarak erbâne eşliğinde icra edilen sözleri Yunus Emre’ye ait olan ‘Bu Akl’ü Fikr ile Mevlam Bulunmaz’ eserinin Türk müziği makam teorisine göre müzikal analizi yapılmıştır.