واکاوی تطبیقی نظامهای «داوری حرفهای»، «داوری نهادی» و «داوری موردی» در حقوق ایران با تأکید بر منطق «داوری هدایتگر» در مدیریت فرآیند

Adopting a descriptive-analytical approach, this study comparatively examines three models of arbitration—ad hoc arbitration, institutional arbitration, and professional arbitration—within the Iranian legal system and clarifies the conceptual and functional relationship between Guided Arbitration and these models. The principal question addressed is which mechanisms, notwithstanding the structural differences among these models, may enhance the quality of arbitral process management in complex disputes without conflicting with the requirements of party autonomy, arbitrator independence, and due process. The findings suggest that ad hoc arbitration, despite its flexibility and substantial reliance on party agreement, may, in the absence of institutional support, encounter challenges concerning procedural organization and the coherence of the proceedings. Institutional arbitration, particularly as administered by the Arbitration Center of Iran Chamber (ACIC), contributes to procedural predictability through predetermined rules and formal oversight. Professional arbitration, as a regulatory framework governing arbitrators’ qualifications, training, and professional ethics, also provides a foundation for strengthening confidence in the arbitral process. Within this framework, Guided Arbitration is conceived not as an independent arbitral institution or a distinct category of arbitration, but as a logic of active process management. It enables the arbitrator, while maintaining impartiality and acting within the scope of the arbitral mandate, to assume a more structured role in defining the issues in dispute, managing time, and organizing documentary evidence. The convergence of the professional arbitrator’s expertise, institutional procedural order, and a guided approach may improve efficiency across different arbitral frameworks, provided that such outcomes remain subject to strict observance of the limits of the arbitrator’s authority and applicable procedural safeguards. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی مقایسه‌ای سه الگوی «داوری موردی»، «داوری سازمانی» و «داوری حرفه‌ای» در نظام حقوقی ایران می‌پردازد و نسبت مفهومی و کارکردی «داوری هدایتگر» را با هریک از این الگوها تبیین می‌کند. پرسش اصلی پژوهش آن است که، با وجود تفاوت در مبانی و ساختارهای این الگوها، چه سازوکارهایی می‌تواند کیفیت مدیریت فرایند داوری را در اختلافات پیچیده ارتقا دهد، بدون آنکه حاکمیت اراده طرفین، استقلال و بی‌طرفی داور و تضمین‌های بنیادین دادرسی منصفانه مخدوش شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که داوری موردی، با وجود انعطاف‌پذیری و اتکای گسترده به توافق طرفین، در فقدان پشتیبانی اداری و قواعد اجرایی منسجم، ممکن است با چالش‌هایی در تنظیم فرایند، مدیریت مواعد، تبادل اسناد و انسجام رسیدگی مواجه شود. داوری نهادی از طریق برخورداری از ساختار اداری، قواعد ازپیش‌تعیین‌شده و نظارت شکلی، به انتظام و پیش‌بینی‌پذیری فرایند رسیدگی کمک می‌کند. داوری حرفه‌ای نیز به‌مثابه نظامی تنظیم‌گر، با تمرکز بر احراز صلاحیت تخصصی، آموزش مستمر، اخلاق حرفه‌ای و مسئولیت انتظامی داوران، زمینه ارتقای کیفیت عملکرد آنان و تقویت اعتماد به فرایند داوری را فراهم می‌سازد. در این میان، داوری هدایتگر قالبی مستقل یا نهادی موازی با الگوهای مزبور نیست؛ بلکه منطقی مدیریتی برای اداره فعال و هدفمند فرایند رسیدگی است که قابلیت اعمال در بسترهای داوری موردی، نهادی و حرفه‌ای را دارد. برآیند پژوهش حاکی از آن است که تلفیق صلاحیت داور حرفه‌ای، نظم اداری داوری نهادی و منطق مدیریتی داوری هدایتگر می‌تواند به افزایش انسجام، کارآمدی و پیش‌بینی‌پذیری رسیدگی در چارچوب‌های مختلف داوری منجر شود.