II. Abdülhamid’in İslam Birliği Politikasının Nâsıreddin Şah İran’ındaki Yansımaları

II. Abdülhamid döneminde İslam Birliği fikri ve bu doğrultuda izlenen politikalara ilişkin geniş bir literatür bulunmakla birlikte, Nâsıreddin Şah yönetiminin yaklaşımını ve İranlı entelektüel çevrelerin bu siyasete yönelik görüşlerini ele alan çalışmaların yetersiz kaldığı görülmektedir. Bu çalışma, İslam Birliği fikri ve politikasının Nâsıreddin Şah dönemindeki tezahürlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda, dönemin İranlı aydınlarından Mirza Ağa Han Kermanî’nin bu politikaya dair görüşleri ile Şehzade Ebulhasan Şeyhürreis’in II. Abdülhamid ile gerçekleştirdiği görüşme; akabinde Cevdet Paşa ve diğer devlet adamlarıyla İslam Birliği konusunda yürüttüğü müzakereler ve bu süreçte ileri sürdüğü öneriler ele alınmıştır. Son olarak Şeyhürreis’in söz konusu politikaya ilişkin düşünceleri, kendi kaleme aldığı risalesi temelinde tahlil edilmiştir. Çalışmanın bir diğer başlığında ise Nâsıreddin Şah, Mirza Hüseyin Han ve Malkom Han’ın bu politikaya dair değerlendirmeleri iki temel belge üzerinden aktarılmaya çalışılmıştır. Kaçar devlet ricalinin, Osmanlı Devleti’nin İslam Birliği siyasetini esasen Avrupa karşısında yaşadığı askerî ve siyasi başarısızlıkları telafi etmek ve devletin bekasını temin edebilmek amacıyla takip ettiğinin farkında olduğu anlaşılmaktadır. Bu farkındalık neticesinde, Kaçar yönetiminin söz konusu siyasete yönelik daha temkinli ve mesafeli bir tutum benimsediği müşahede edilmektedir.